آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - معرفى مركز خراسان شناسى - سلطانى محمدعلى

معرفى مركز خراسان شناسى
سلطانى محمدعلى


(خراسان) بخش مهمى از تاريخ ايران و اسلام را در خود جمع كرده است و همواره يكى از مناطق پرنفوذ و با نقش در بروز حوادث تاريخى و تحولات علمى, فرهنگى, سياسى بوده است. شناخت خراسان يعنى شناخت بخشى از تاريخ اسلام; شناخت هويّتت تاريخى خويشتن; شناخت حريّت و آزادى خواهى. بى شناخت خراسان تاريخ مقاومت ايرانيان در برابر نژادپرستى اموى و نيرنگ بازى عباسى ناشناخته مى ماند و بر بخش بزرگى از تاريخ تشيّع غبار فراموشى مى نشيند. از ديرباز تيزهوشانى چند بر اين مهم واقف بودند و تك نگارى هايى درباره خراسان و يا بخش ها و يا جنبه هايى از آن ارائه داده اند, اما اين تلاش هاى ارجمند ما را از مطالعه اى فراگير و گسترده در اين زمينه بى نياز نمى سازد و خلأئى را كه در تاريخ خراسان و تحقيق جامع تاريخى وجود دارد, پر نمى كند.
اخيراً مركزى در آستان قدس رضوى به همّت و پيگيرى آقاى دكتر محمد جعفر ياحقى و با همراهى و مساعدت توليت آستانه مباركه, شكل گرفته است كه در پى برآوردن نياز مزبور است. آستان قدس رضوى با توجه به امكانات مادى و معنوى و به ويژه كتاخانه و موزه اى ارزشمند و نيز عشق و علاقه اى كه بسيارى از محققان و پژوهشگران بر آن بارگاه قدسى دارند, بهترين و مناسب ترين مكان براى چنين كارى است به ويژه آنكه حضرت امام رضا(ع) و آستان مباركه آن حضرت, پديد آوران بسيارى از حوادث تاريخى و آفرينش هاى فرهنگى, علمى, هنرى و غيره در خراسان بوده اند.
بنا به روايت دكتر باحقى ضرورت خراسان پژوهى در سال هاى اخير چندين بار و (از طريق مختلف از جمله از طريق دانشگاه فردوسى, استاندارى و ميراث فرهنگى خراسان مطرح شده و هر بار به دلايل و معاذيرى مسكوت مانده است) و حتّى دكتر ياحقّى و دوستانش كتاب پاژ را به همين نيت به وجود آورده اند و در يكى از سرمقاله (تابستان ١٣٩٦٩) بر آن تأكيد ورزيده و در شماره دهم ضرورت چنين كارى را تبيين كرده اند.
پيشنهاد مزبور اكنون دلايل و معاذير مزبور را پشت سر گذاشته و رسماً به حوزه اجرا گام نهاده است و خبرنامه مركز خراسان شناسى, خبر آن را اعلام كرده است و نخستين گردهم آيى علمى آن روز يكشنبه ١٨ خرداد ١٣٦٧ تشكيل شد.
خبرنامه خراسان شناسى شيوه, حدود و ثغور كار, اصل تشكيلات چگونگى همكارى پژوهشگران و محقان با مراكز مزبور, شيوه ارائه دست آوردهاى تحقيقى و مسائل مختلف ديگر را تبيين كرده است.
از آنجايى كه خراسان در طول تاريخ قبض و بسط فراوان داشته است, كار تحقيقى درباره آن نياز به تعريف و تبيين حوزه كار دارد. (خراسان) در اصطلاح اين مركز به (فرهنگ و تاريخ خراسان) اطلاق مى شود و (به عبارت روشنتر هر آنچه كه در خراسان تاريخى اتفاق افتاده است از حوادث تاريخى و جهانگشايى ها و نهضت ها گرفته تا جريان هاى فكرى, دينى, ادبى, اجتماعى, فرهنگى, اماكن تاريخى, امامزاده ها, بقاع متبركه, تأليفات, كتاب خانه ها و در كنار آن رجال و مفاخر دينى, تاريخ, ادبى و علمى كه از خراسان برخاسته, در آنجا زيسته يا در آن سرزمين ها مدفون گشته اند همه قلمرو كار خراسان شناسى است).
با توجه به اين محدوده, مركز مزبور سياست هاى تحقيقاتى خود را در هفده بند تنظيم كرده است و از آن جمله اند: مطالعه درباره مفاخر خراسان, پژوهش درباره مردم, اماكن مقدسه, حمايت از تلاش هاى باستان شناسى در جهت شناخت پيشينه فرهنگى خراسان, شناختن و شناسايى آثار باستانى و مناظر سياحتى خراسان, نشر كتب, اطلس, فيلم و مقاله درباره ويژگى هاى مختلف خراسان, شناسايى و معرفى آثار علمى و فرهنگى مفاخر خراسان, تشويق و آشنا كردن نسل جوان با خراسان و خراسان شناسى, ايجاد منابع اطلاعاتى و تحقيقات, تهيه شهرنامه ها, جلب همكارى ديگر سازمان ها و افراد, گردآورى اسناد, تهيه دايرةالمعارف درباره خراسان, برقرارى روابط با مراكز تحقيقى داخلى و خارجى در زمينه خراسان شناسى, ايجاد واحدهاى تحقيقاتى در مناطق هم فرهنگ خراسان بزرگ و بهره گيرى از محققان در راستاى هدف مركز مزبور.
مركز خراسان شناسى در راستاى اهداف و سياست هاى تحقيقى خود به پايه ريزى هشت گروه تحقيقت همت گماشته است: نخستين گروه كه عنوان گروه (حضرت امام رضا(ع) و آستان قدس رضوى) را دارد در انديشه تدوين دايرةالمعارف آستان قدس و گردآورى و تدوين كتاب شناسى توصيفى حضرت امام(ع) است. گروه دوم با نام گروه (رجال و مفاخر فرهنگى خراسان) مى خواهد رجال و بزرگان خراسان را شناسايى و تأثير كار آنان را در تحول و تطور معارف اسلامى تبيين كند و در ضمن براى جوانان كتاب هايى ساده درباره بزرگان خراسان تدارك ببيند. گروه (مردم شناسى, فرهنگ عامه و گويش ها) از طريق اجراى برنامه ريزى هاى آموزشى و پژوهشى, تأسيس موزه هاى مردم شناسى و گردآورى اطلاعاتى درباره آداب و رسوم محلّى و فرهنگ عامه و نشر آن, به مطالعه زبان شناسى و مردم شناسى بپردازد. گروه چهارم با عنوان (تاريخ و جغرافياى تاريخى) به تدوين اطلس جغرافياى تاريخى خراسان, فرهنگ توصيفى جايها, گردآورى منابع و مأخذ جغرافيايى, نشر كتب و مقالات جغرافيايى و تاريخى خواهد پرداخت.
گروه (متون و ادبيات خراسان) زندگى نامه ها, فهرست هاى ادبى و فرهنگ هاى توصيفى خراسان پژوهان و نيز تصحيح متون كهن خراسانى و يا تأليف خراسانيان, بررسى وضعيت ادبى در دوره هاى مختلف, جوانان و زبان و ادبيات را وجهه همّت خود قرار خواهد داد. گروه (هنرهاى سنّتى) با تنظيم كتاب شناسى توصيفى هنرهاى سنتى خراسان, تنظيم مجموعه هاى تصويرى از اماكن مقدسه, طبيعت آثار كهن, مردمشناسى, انتشار كتاب هايى درباره هنرهاى سنّتى به شناختن و شناساندن هنرهاى سنّتى خراسان و هنرمندان در طول تاريخ خواهد پرداخت.
گروه (تاريخ تمدّن و باستان شناسى) فرهنگ تاريخى صنايع, پيشه ها را تدوين خواهد كرد و با تهيه گنجينه اسناد, شناخت مشتركات فرهنگى و هنرى اقوام ساكن خراسان بزرگ به معرفى فرهنگ و تمدن خراسان دست خواهد يافت. آخرين گروه به پژوهش هاى اجتماعى خواهد پرداخت.
آنچه كه در اين فصل بندى ها و تشكيل گروه ها جاى آن را خالى مى توان يافت تحقيقات و مطالعات سياسى ـ تاريخى است. تنها گروهى كه مباحث آن به اين مقوله نزديك است گروه تاريخ و جغرافياى تاريخى است كه با توجه به اهداف و برنامه هاى گروه مزبور به نظر مى رسد كه رنگ جغرافيايى آن بسيار غالب است و مطالعه خراسان شناسى بدون پژوهش تاريخ سياسى آن به نظر مطالعه اى جامع به نظر نمى رسد.
مركز خراسان شناسى شيوه پژوهشى خود را هم كتاب خانه اى و هم ميدانى در نظر گرفته است و بيشتر به مطالعه بنيادى مى انديشد; گرچه تحقيقات كاربردى را هم خارج از حوزه كار خود نمى شناسد و از آنجايى كه مى خواهد (همه مطالعات پراكنده مربوط به نواحى مختلف خراسان در داخل و خارج استان را ساماندهى كند) و (بسيارى از دانشمندان آسياى ميانه قلمرو و تحقيقاتشان به فرهنگ ديرين خراسان باز مى گردد.) روابط بين الملل مركز بر اين فكر است كه همه كسانى را كه اختصاصاً در مورد خراسان و مسائل مربوط به آن كار مى كنند, شناسايى و همكارى آنان را جلب كند و در داخل كشور نيز به فكر جلب همكارى محققان و پژوهشگران درباره خراسان است. مدير محترم مركز در اين خصوص گفته است: (از همه پژوهشگران اعم از مشهدى, شهرستانى و يا خراسانيان ساير نقاط كشور و همه آنها كه دلشان براى پيشينه فرهنگى و تاريخى انى سرزمين بزرگ و مقدس مى تپد, تقاضا مى كنيم ما را راهنمايى كنند و براى تأليف كتاب يا تحقيق در زمينه هاى ناشناخته اين ديار با ما وارد مذاكره و مكاتبه شوند, آماده ايم كه پيشنهاد هاى خوب آنان را بپذيريم و به مورد اجرا بگذاريم. آثار خوب و ماندگارشان كه بر اصول تحقيق علمى مبتنى باشد به چاپ برسانيم و با آنها براى انجام طرح هاى تحقيقاتى قرارداد ببنديم.)
مركز خراسان شناسى به علّت گستره كار خويش مجبور است افزون بر بهره گيرى از گروه هاى تحقيقاتى ويژه خود, از ديگران نيز بهره بگيرد و به همين خاطر فعاليت هاى پژوهشى را دو گونه قرار داده است:
(١. گروه هاى اعزامى از طرف مركز به مناطق مختلف, متشكّل از متخصصان, دستياران, پژوهشگران و بخش هاى مختلف خدماتى كه گردآورى اطلاعات, بازشناسى و طبقه بندى اوليه در شمار وظايف آنهاست.
٢. مؤسسه ها, گروه ها و افراد طرف قرارداد و پيمانكار كه از نظر تركيب و تشكيل گروه آزادند, اما از جهات علمى و پژوهشى تابع ضوابط و مقررات مركز خراسان شناسى خواهد بود).
مركز خراسان شناسى حاصل كار خود را (عموماً به صورت كتاب و در موارى در قالب كار هاى علمى) از قبيل موزه ارائه خواهد كرد. گرچه فصلنامه تحقيقى و تخصصى و نيز خبرنامه اى هم پيش بينى كرده اند كه نخستين شماره خبرنامه نشر يافته است.
مركز براى سهولت ارتباط محققان و بهره گيرى از امكانات مركز خراسان شناسى نيز تمهيدى به كار گرفته است. (امكانات مركز, مانند كتابخانه, اسناد, مركز اطلاع رسانى و لوازم كمك پژوهشى البته تحت شرايط خاص خود مى تواند در اختيار محققان, به ويژه آنها كه با مركز در ارتباط باشند قرار گيرد. ارتباط با مركز هم دشوارى نخواهد داشت اين كار هم حضورى ممكن است هم از طريق خط تلفن و مكاتبه).
توفيق روزافزون آستان قدس رضوى به ويژه مركز خراسان شناسى وابسته به آن را از خداى بزرگ خواهانيم.

پاورقى